“Chúng ta không thể thay đổi điều mình chưa nhận ra. Và một khi đã nhận ra, chúng ta khó mà không thay đổi.”
— Sheryl Sandberg
Sáng nay mình ngồi quán cà phê, nghe hai chị bàn bên than thở.
“Thằng chồng không lo nên tao mới phải ôm hết mọi thứ.”
“Con nít bây giờ hư nên tao mới phải la suốt.”
Mình thì thấy phiền.
“Hai chị nói chuyện ồn quá, mình không tập trung được. Viết mãi không được chữ nào ra hồn.”
Vừa nghĩ tới đó mình bật cười. Không phải vì hai chị, mà vì mình.
Chào mừng bạn đến với trò chơi đổ lỗi – một trò chơi mà hầu như ai trong chúng ta cũng đang chơi, chỉ là không nhận ra.
Não tụi mình được lập trình để bảo vệ cái tôi
Não của chúng ta rất giỏi một việc: giữ cho mình cảm thấy “ổn”.
Nhà tâm lý học Fritz Heider phát hiện rằng khi rơi vào những tình huống không rõ ràng, con người thường giải thích sự việc theo cách có lợi cho bản thân – để giữ hình ảnh tốt đẹp về mình.
Nói một cách đơn giản là:
-
Khi thành công → Tại mình giỏi.
-
Khi thất bại → Tại hoàn cảnh, tại người khác.
Một buổi thuyết trình suôn sẻ? “Mình chuẩn bị kỹ mà.”
Một buổi thuyết trình không ổn? “Tại máy tính trục trặc, tại người nghe không tập trung làm mình khớp, tại đồng nghiệp hỗ trợ chưa tốt mình phải gánh cả team.”
Não không thích cảm giác “mình làm chưa tốt”.mNên nó tìm đường vòng.
Khi những gì ta làm không khớp với những gì ta nghĩ về bản thân mình
Leon Festinger gọi đó là sự bất hòa nhận thức. Khi những gì ta làm không giống với hình ảnh “mình là người tốt” trong đầu, ta sẽ cảm thấy khó chịu. Và để bớt khó chịu, não sẽ… uốn câu chuyện lại, để tụi mình bớt khó chịu, thế thôi!
Chẳng hạn như mình luôn nghĩ mình là “mẹ tốt”. Nhưng có lúc mình quát con.
Lúc đó, não mình có hai lựa chọn:
-
Chấp nhận rằng mình chưa tốt như mình nghĩ
-
Nghĩ: “Tại con bướng, tại chồng không phụ, tại công việc căng thẳng.”
Cách thứ hai nó tiện, nó dễ hơn cho mình vô cùng luôn! Nên đa số chúng ta, trong hầu hết các trường hợp, sẽ chọn cách thứ hai.
Cái “tôi” thường có tới 3 tầng phòng thủ
Khi bị “đụng chạm”, cái tôi thường phản ứng theo ba lớp:
1. Chối:
“Tôi không có như vậy”, “Anh không có trễ.”
2. Chối ảnh hưởng:
“Tôi có như thế một chút nhưng có gì cứ phải xoắn lên!”
“Anh có trễ nhưng đâu ảnh hưởng gì.”
3. Đổ thừa:
“Tôi như thế vì anh chả biết lo lắng gì nên tôi phải làm hết, tôi làm sai là do anh sai từ đầu!”
“Anh trễ là tại em không nhắc.”
Cái tôi không muốn nhận trách nhiệm. Nó chỉ muốn được yên thân. Tụi mình muốn được yên thân.
Hãy cẩn thận, đổ lỗi có thể bị lây lan…
Một nghiên cứu từ Đại học Illinois cho thấy:
Khi bạn ở gần những người hay đổ lỗi, bạn cũng dễ đổ lỗi hơn kể cả với những người không liên quan.
Và hãy hết sức cẩn thận với vòng lặp này:
Sếp đổ lỗi cho bạn → Bạn bực lên (mà không dám nói gì) cái về kiếm chuyện đổ lỗi cho chồng → Chồng điên thấy con làm gì ngứa mắt thế là quạu đổ lỗi cho con → Con khóc banh nhà (không biết đỗ cho ai bây giờ).
Không ai thực sự muốn làm tổn thương ai. Chỉ là mỗi người đang cố trút bớt gánh nặng cảm xúc của mình, theo cách mỗi tụi mình có thể.
Làm sao cai nghiện?
Không cần thay đổi lớn lao, tụi mình chỉ cần bắt đầu bằng sự ghi nhận mỗi ngày.
1. Mỗi ngày buổi tối (hoặc sáng)
Hỏi mình:
“Hôm nay (qua) mình đã đổ lỗi cho ai? Vì chuyện gì?”
Viết ra.
Không phán xét.
Chỉ nhìn lại.
2. Rõ ràng khi giao tiếp
Thay vì: “Tại anh làm em tức.”, thử nói: “Em cảm thấy tức khi…”
Thay vì: “Tại con không nghe lời.”, thử nói: “Mẹ thấy mệt khi con không làm theo lời mẹ.”
Ngôn ngữ thay đổi → cảm xúc thay đổi → phản ứng cũng đổi.
3. Chờ 24 giờ hoặc 90s (khi não đã hạ nhiệt và bạn thoát ra khỏi vòng lặp chiến đấu – bỏ chạy của não)
Khi bạn muốn đổ lỗi, hãy nhận biết nó, ghi nhận nó và hãy tạm dừng.
Nhiều khi, chỉ cần bình tĩnh lại, ta đã nhìn sự việc khác đi rồi.
Não hay đổ lỗi để ôm ấp cho cái tôi của tụi mình, nhưng bảo vệ cái tôi không giúp tụi mình lớn lên.
Chỉ khi bạn dám nhìn vào phần trách nhiệm của mình, bạn mới thật sự có quyền năng để thay đổi cuộc sống. Tất nhiên là thay đổi cái phần nào thuộc về mình thôi, chứ phần thuộc về người ta thì…😂
Bài tập nhỏ cho tuần này:
Đếm xem mỗi ngày bạn đổ lỗi bao nhiêu lần. Không để tự trách, chỉ để hiểu mình hơn. Và hiểu mình rồi, mọi thứ sẽ dịu lại rất nhiều.